ฝ้าย-ไหม ไทเลย

เส้นไหม ใยฝ้าย ลวดลายบนผืนผ้า
ช่างภาพ: 

ตอนที่ 1. เรื่องเล่าชาวไทเลย

"ไทเลย" เป็นชื่อเรียกคนเมืองเลย (จังหวัดเลย) ในประวัติศาสตร์บันทึกไว้ว่าคนเมืองเลย คือกลุ่มชนที่อพยพจากชายแดนตอนเหนืออาณาจักรสุโขทัย ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากไทหลวงพระบาง เข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่ที่เมืองเซไล (บ้านทรายขาว อำเภอวังสะพุงปัจจุบัน) ในปีพุทธศักราช2396 ซึ่งตรงกับสมัยรัชกาลที่ 4 ต่อมาตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2450 ได้ย้ายมาอยู่ที่บ้านแห่ (บ้านแฮ่) ได้ตั้งบ้านเรือนขึ้นโดยการรวมตัวของอำเภอกุดป่อง (อำเภอเมือง) อำเภอท่าลี่ (อดีตนั้นขึ้นกับมณฑลอุดร) อำเภอด่านซ้าย (ขึ้นกับมณฑลพิษณุโลก) เมืองเชียงคาน (ขึ้นกับเมืองพิชัย) รวมตัวกันเป็นเมืองใหญ่ เรียกว่า "เมืองเลย" นับแต่นั้นมา

ชาวไทเลยเป็นผู้ที่รักษาขนบธรรมเนียมประเพณีท้องถิ่นไว้อย่างเหนียวแน่น แม้ปัจจุบันวิถีชีวิตบางส่วนเปลี่ยนไปเนื่องจากได้รับวัฒนธรรมจากภายนอก แต่คนเมืองเลยส่วนใหญ่ยังยึดมั่นในขนบธรรมเนียมประเพณีดั้งเดิม เช่น ประชาชนในอำเภอนาแห้ว เข้าวัดถือศีล ฟังธรรม ละเว้นจากการฆ่าสัตว์ตัดชีวิต และไม่ดื่มเครื่องดองของเมาทุกวันพระ ประเพณีที่สำคัญ คือประเพณีทั้งสิบสองเดือน คือ เดือนอ้าย บุญเข้ากรรม เดือนยี่ บุญคูณลาน เดือนสาม บุญข้าวจี่ เดือนสี่ บุญผะเหวด (พระเวสสันดร) เดือนห้า บุญสงกรานต์ เดือนหก บุญบั้งไฟ เดือนเจ็ด บุญซำฮะ เดือนแปด บุญเข้าพรรษา เดือนเก้า บุญข้าวประดับดิน เดือนสิบ บุญข้าวสาก เดือนสิบเอ็ด บุญออกพรรษา เดือนสิบสอง บุญกฐิน และยังมีบุญอื่นๆอีก ได้แก่ บุญก่อเจดีย์ทราย บุญข้าวแจก คือการทำบุญอุทิศแก่ผู้ตาย บางหมู่บ้านของจังหวัดเลย มีประเพณีเฉพาะของตน เช่น การทำพิธีบวงสรวงผีปู่ตา หรือเจ้าบ้าน การเซ่นเทวดา และการลงผีฟ้า ฯลฯ งานประจำปีที่สำคัญของเมืองเลย ได้แก่ งานผีตาโขน อำเภอด่านซ้าย ประเพณีบุญหลวง งานบุญเทศกาลออกพรรษาที่เชียงคาน และงานนมัสการพระธาตุดินแทน เป็นต้น

การแต่งกายของชาวไทเลยในอดีต ใช้ผ้าฝ้ายและผ้าไหมพื้นสีในการตัดเย็บ โดยนำเส้นด้ายมาทอเป็นผืน และนำมาตัดเย็บเป็นเสื้อ กางเกง ผ้าซิ่น ฯลฯ การแต่งกายสำหรับผู้ชายเมื่อไปงานบุญทั่วไป เช่น ไปวัด รดน้ำสงกรานต์ งานลอยกระทง ผู้ชายมักจะนุ่งโสร่งไหม หรือโสร่งฝ้ายแทนกางเกงขายาว หรือนุ่งผ้าก่อม (กระโจงเบน) และมีมีดด้ามงาเป็นเครื่องประดับเสียบไว้ที่พุง ส่วนผู้หญิงสวมเสื้อแขนสามส่วน นุ่งผ้าซิ่นฝ้ายที่ย้อมด้วยสีหม้อนิล มีร่องสีขาว (สีหม้อนิล คือสีย้อมคราม ซึ่งใช้ต้นคราม หรือต้นห้อมเป็นวัตถุดิบในการหมักเป็นน้ำครามเพื่อสกัดให้ได้สีย้อมผ้า จากนั้นนำน้ำด่างจากขี้เถ้าเป็นส่วนผสมของสีห้อม ทาแป้งมันสำหรับลงผ้าหม้อนิลเพื่อให้รีดเรียบง่าย นับเป็นผ้าเอกลักษณ์เก่าแก่ของจังหวัดเลย) และใช้ผ้าเบี่ยงตก (สไบเฉียง) ทรงผมผู้ชายเป็นรองทรงธรรมดา ผู้หญิงเกล้ามวยทรงสูงเปิดหน้าผาก เครื่องประดับของผู้ชายประกอบด้วยกำไลข้อเท้าซ้าย (กล้องข้อเท้าซ้าย) สำหรับผู้หญิงจะประกอบด้วยตุ้มหูเงิน-ทอง กำไลเงินข้อมือ (กล้องข้อมือ) กำไลข้อเท้าเงิน (กล้องข้อเท้า) สร้อยคอเงิน - ทอง และเข็มขัดเงิน...ฉบับหน้าเป็นเรื่องราวของภาษาและวัฒนธรรมชาวไทเลย บอกเล่าผ่านซิ่นฝ้ายไหมลายประยุกต์ค่ะ