ค่ำคืนอันแสนสุขในราตรีที่มีดาวประดับใจ

ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล แลกเปลี่ยนความรู้กับผู้นำชุมชนในปูนลำปาง
รายงานพิเศษ

(ตอน2) วีนัส อัศวสิทธิถาวร ผู้อำนวยการสำนักงานสื่อสารองค์กรเอสซีจีดำเนินรายการภาคค่ำในการแลกเปลี่ยนความรู้กับผู้นำชุมชนที่อาคารเรือนรับรองปูนลำปางด้วยประเด็นสำคัญ "จังหวัดลำปางเพียงจังหวัดเดียวที่ชาวชุมชนร่วมมือกันสร้างฝายชะลอน้ำได้มากถึง 5.3 หมื่นฝาย ทั้งนี้แต่ละชุมชนมีการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้วิถีชีวิตชุมชนสาสบหกในการทำฝายโบราณเพื่อกั้นน้ำ ฝายชะลอน้ำที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งนั้น เป็นฝายที่อยู่ในป่าสู้กับภัยแห้งแล้งเป็นการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น มีแนวคิดที่แตกต่างกัน ชาวชุมชนมีข้อสงสัยว่าได้ผลหรือไม่ในเมื่อมีการสร้างฝายบนดอย แกนนำในชุมชนจำนวน 20 คน จะใช้คำพูดว่าเป็นงานที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงคิด พวกเขามีความเชื่อมั่นในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมที่จะเดินรอยตามพระราชดำริของพระองค์ท่านในการยังประโยชน์สุขให้กับประชาชน"

ในขณะเดียวกัน มีคนจำนวน 60 คน พร้อมที่จะเดินตามด้วยการรอดูท่าที หากได้ผลเป็นที่น่าพอใจก็พร้อมที่จะสนับสนุนด้วยการรอดูท่าทีและสถานการณ์ ส่วนคนที่เหลืออีก 20 คนนั้นยังมีความคิดที่แตกต่าง ทั้งหมดนี้จะต้องมีการพิสูจน์ทฤษฎี ฝายชะลอน้ำจะทำความชุ่มชื้นให้กับป่าไม้ได้จริงหรือ? เมื่อเข้าไปดูงานที่ศูนย์ศึกษาพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ จังหวัดเชียงใหม่ ชาวชุมชนบ้านสามขาพิจารณาดูแล้วก็จุดประกายความคิดคล้อยตามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงให้ปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูก

เป็นเวลา8ปีที่ชาวชุมชนมองเห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างแจ่มชัดขึ้น ที่ฝายชะลอน้ำ5.3หมื่นฝาย น้ำใสไหลเย็น เด็กๆได้มีโอกาสเห็นปลาแหวกว่ายในน้ำ ชักชวนกันเล่นน้ำอย่างสนุกสนาน ไม่ไกลจากนั้นมีต้นไม้ใหญ่ดอกไม้สารพัดสีเบ่งบานกลางผืนป่าส่งกลิ่นหอมฟุ้งจรุงใจ เด็กๆในชุมชนรู้สึกเป็นเจ้าของฝายชะลอน้ำ ที่ดิน ผืนป่า ในช่วงหน้าแล้งจะมีปัญหาไฟไหม้ป่า ผู้ใหญ่ในชุมชนพร้อมใจกันจัดเวรยามเพื่อช่วยกันดับไฟป่าถ้าปล่อยให้มีการเผาไหม้ไปเรื่อยๆ เราจะไปอยู่กันที่ไหนเมื่อไฟไหม้ชุมชน ในช่วงหน้าน้ำไหลหลาก สมัยก่อนเกิดปรากฏการณ์น้ำท่วมบ้านเป็นประจำ แต่วันนี้โอกาสน้ำท่วมน้อยลงเพราะมีการร่วมมือร่วมใจกันสร้างฝายชะลอน้ำเท่ากับว่าชุมชนช่วยกันบังคับธรรมชาติได้ด้วยการสร้างผืนป่าท่ามกลางธรรมชาติ

พระครูสันติคณารักษ์ มีความสนใจในการอนุรักษ์ป่า เฉลยให้ข้อคิดปริศนาว่าการอนุรักษ์ป่าเขานั้นถือเป็นกิจของสงฆ์ดังปรากฏอยู่ในพุทธประวัติ พระพุทธเจ้าทรงเป็นเจ้าชาย ทรงกำเนิดในพระราชวัง ประสูติใต้ต้นสาละ เมื่อทรงบำเพ็ญศาสนธรรม และทรงปรินิพพานพุทธศาสนาภายในป่า "อาตมาเป็นเด็กอยู่ในชุมชนบ้านสา อยู่ในป่าเขา สมัยก่อนมีน้ำใช้มาอย่างยาวนานตั้งแต่จำความได้ ต้นไม้ชื่ออะไร มียาสมุนไพรสรรพคุณเป็นอย่างไร จะซักถามทั้งหมด การรักษาป่าต้องรักษาต้นน้ำ ต้นสมอต้องเก็บรักษาไว้นานๆ อย่าได้ไปตัดทิ้งหรือทำลาย"

พ่อหลวงธงชัย งามสม ผู้ใหญ่บ้านสาสบหก สวมชุดสีน้ำเงินกล่าวว่า มีคนจำนวนหนึ่งไม่เห็นด้วยกับการสร้างฝาย แต่ด้วยความมุ่งมั่นของชาวบ้านส่วนหนึ่ง มีนักศึกษาหลายกลุ่มเข้ามาช่วยสร้างฝายชะลอน้ำ ทำให้กลุ่มชาวบ้านที่ไม่เห็นด้วยกับการสร้างฝายเริ่มเปลี่ยนแปลงความคิด ประสบการณ์โดยส่วนตัวนั้นสมัยก่อนทำนา2ไร่ ต้องใช้เมล็ดพันธุ์จำนวนมากรวมทั้งการลงทุนใช้ปุ๋ยเคมี ต่อมาลดต้นทุนด้วยการใช้เมล็ดพันธุ์ที่ดีขึ้น ใช้ปุ๋ยอินทรีย์จากฉี่ และมูลหมู ควาย ไก่ เพื่อลดการใช้ปุ๋ยเคมี ส่งผลให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นอีก1เท่าตัว จากผลผลิต400กิโลกรัม กลายเป็น1,000กิโลกรัม เมื่อผลผลิตเพิ่มมากขึ้นต้นทุนถูกลงส่งขายได้กำไรมากขึ้นเป็นการลงทุนลงแรงที่คุ้มค่าการผลิต

"แต่ก่อนปลูกข้าวพันธุ์เดิม เมื่อได้ข้าวพันธุ์ใหม่ก็ได้ผลผลิตเพิ่มมากขึ้น ขณะเดียวกันมีรายได้เสริมจากการเลี้ยงผึ้ง เลี้ยงไก่ ผลผลิตทางการเกษตรได้เพิ่มมากขึ้นอีกจากเดิมรายได้ 4 หมื่นบาท/ปี รายได้เพิ่มขึ้นเป็น 5 แสนบาท/ปี ทำให้ถอยรถใหม่ออกมาได้เป็นรางวัลชีวิต เป็นตัวอย่างที่ได้เรียนรู้วิถีชีวิตทางด้านการเกษตร ลดต้นทุนการตลาดในการสร้างรายได้เพิ่มขึ้น ผู้คนในสถานีปลูกคิดปันสุขยิ้มแย้มแจ่มใสเลี้ยงไก่ได้ปุ๋ยมาสร้างรายได้เพิ่มขึ้น ประกอบอาชีพเลี้ยงหมูหลุมเป็นองค์ความรู้เกิดจากการแนะนำของผู้มาเยือน กระบวนการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ ผลิตจุลินทรีย์ท้องถิ่นจากต้นไม้กลายเป็นหัวเชื้อสกัด เห็ด สมุนไพรนำมาเป็นจุลินทรีย์เพื่อนำมาทำเป็นอาหารให้หมูได้กิน หมูหลุมทุกหลุม ดินแดงมีธาตุเหล็ก เกลือเป็นองค์ความรู้ จุลินทรีย์กินน้ำ กินอาหารหมูจากมูล และฉี่ทั้งหมดนี้เป็นกุศโลบายให้หมูคุ้ยเขี่ยกินอาหาร" พ่อหลวงธงชัยเล่าถึงประสบการณ์จริง

อาจารย์แถม กลิ่นฟุ้ง แกนนำชุมชนสาสบหก กล่าวว่าในฐานะลูกบ้านพ่อหลวงธงชัย งามสม การสร้างจิตสำนึกให้เดินตามผู้นำ จากเดิมที่เคยเป็นเด็กอยู่ในหมู่บ้าน ชุมชนเป็นลูกชาวนา เคยปลูกส้มโอมาก่อน ได้เรียนหนังสือมีจิตสำนึกที่ตั้งปณิธานไว้ว่าเมื่อเติบใหญ่ขึ้นมาแล้วก็พร้อมที่จะดูแลครอบครัวชุมชนเป็นการตอบแทนบุญคุณของแผ่นดิน สิ่งเหล่านี้ต้องมีการสร้างจิตสำนึกที่ดีมีต่อชุมชน

อาจารย์แถมกล่าวว่า บ้าน วัด โรงเรียนทำงานควบคู่ไปด้วยกัน ชุมชนช่วยให้ชาวบ้านมีความรู้ ใช้เทคโนโลยีให้เกิดความรู้ภายในชุมชนให้ประชาชนเห็นการทำงานที่แจ่มชัดขึ้น ฝายชะลอน้ำในยามที่ฝนตกหนักๆ ว่าฝายชะลอน้ำทำงานอย่างไร "ผมขึ้นไปเก็บภาพวิดีโอจากมุมสูงบนภูเขาก็ได้เห็นความเป็นจริงว่าฝายชะลอน้ำช่วยชะลอน้ำที่ไหลบ่ามาอย่างรวดเร็ว ทำให้ไหลช้าลง ยิ่งมีจำนวนมากฝายสามารถชะลอน้ำให้ช้าลงในหลายๆห้วย" ความร่วมมือร่วมใจในการสร้างฝายชะลอน้ำเกิดจากแรงผลักดันของผู้นำชาวบ้านกลุ่มหนึ่งที่พูดว่า "ในหลวงทรงคิดเรื่องฝายชะลอน้ำ ทุกคนเมื่อได้ฟังแล้วก็เงียบ เอสซีจีพาไปดูงานที่ศูนย์ศึกษาพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เชียงใหม่ด้วยแรงระเบิดจากภายในกลายเป็นสมชายฉายาผีบ้านลุ่มแม่น้ำวัง เกิดเป็นความร่วมมือสร้างฝายชะลอน้ำปรากฏการณ์ที่ดีก็ค่อยๆเกิดขึ้นเมื่อความชุ่มชื้นกลับคืนมา ช่วยกันสร้างรายได้ครอบครัวเพื่อการเกษตรปีละหลายแสนบ้าน เป็นมิติทางสังคมที่เปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต"

แกนนำชาวบ้านยังได้ค้นคว้าศึกษาให้ลึกซึ้งด้วยว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างอ่างเก็บน้ำบนภูเขา ช่วยกันศึกษาสิ่งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงคิด การที่คน20คนต่อต้านการสร้างฝายชะลอน้ำ ไม่ยอมเดินตามพระองค์ท่านก็เป็นเรื่องที่ผิดปกติแล้ว คนที่อยู่ตรงกลาง60คนมีท่าทีเฉยๆ หวังเพียงรอดูบรรยากาศว่าถ้าดีก็พร้อมลงมือให้ความร่วมมือด้วย เมื่อมีการถามไถ่ถึงความคืบหน้าจึงมองเห็นความเปลี่ยนแปลงที่มีแนวโน้มไปในทางที่ดีขึ้น ยิ่งเมื่อทบทวนพระราชดำริที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งว่าเรื่องป้องกันไฟป่าที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติเกิดเป็นวิกฤตการณ์ในหมู่บ้านในชุมชน คนนอกชุมชนต้องการให้ชาวบ้านเกิดการเรียนรู้

"ตอนนั้นผมก็รู้สึกงงงวย ใครๆก็เอาต้นกล้าไปปลูกกันทั้งนั้น3ปีก็ได้คำตอบ ทำฝาย20ปีต้องคอยซ่อมแซม ในระหว่างที่สงสัยอยู่นั้นกลุ่มผู้นำ20คนก็ปลูกฝังความคิดว่างานนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงคิดนะ ผมก็พยายามพิสูจน์ทฤษฎีให้เป็นจริงขึ้นมาได้ เห็นประจักษ์แจ้งแก่สายตาในปี2553 รางวัลดีเด่นงานวิจัยเชิงคุณภาพ แผนการมีส่วนร่วม หนานชาญทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยง เกิดมิติทางสิ่งแวดล้อมเชิงประจักษ์ทางอ้อม พระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่รับสั่งว่าปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูกต้องรอดูบทพิสูจน์ เกิดคำถามว่าสร้างฝายชะลอน้ำด้วยไม้ไผ่จะอยู่ได้สักกี่ปี ทั้งนักศึกษาและชาวบ้านต่างตั้งคำถามเดียวกัน พอครบ3ปี ฝนตกลงมาชะล้างลงมา

เคยได้ยินคำว่าลูกไม้หล่นไม่ไกลต้นหรือไม่ ลูกไม้หล่นไม่ไกลต้นไหลมารวมกันที่ฝายชะลอน้ำเกิดความชุ่มชื้นขึ้นมา ไม้เบญจพรรณบนภูเขา น้ำไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ ร่องน้ำลำห้วยมีฝายชะลอน้ำเมื่อฝนตกดินค่อยๆซึมเก็บความชื้นไว้อยู่ ต้นไม้ก็ค่อยๆโผล่ฝังรากไว้ในดิน มีการถ่ายรูปให้ชาวบ้านดู ต้นไม้ก็เริ่มขึ้นมาแล้ว ป่าไม้ทางภาคเหนือจะแห้งแล้งเสียดสีกันใบไม้ร่วงจนไฟไหม้ป่า ผมขนลุกกับทฤษฎีของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงใช้เวลาในการคิด ทรงค่อยๆประมวลข้อมูลที่พระองค์ได้สัมผัส หมู่บ้านสาสบหกติดตามบ้านสามขาต้องใช้เวลาถึง6ปี"

ต้นไม้ก็เติบใหญ่ขึ้นมาให้เห็นได้อย่างทันตาทันใจ เราช่วยกันรักษาต้นไม้หน้าฝายชะลอน้ำ ช่วยกันดูแลซ่อมแซมฝายชะลอน้ำให้ใช้งานได้ต่อไปเรื่อยๆ ทั้งหมดเป็นการปลูกป่าโดยธรรมชาติสร้างความสมดุลให้บังเกิดขึ้น ต้นมะยมขึ้นมาใหม่นับไม่ถ้วนเป็นล้านเป็นหมื่นจนเต็มพื้นที่ ถ้ามีกระบวนการกันไฟป่าไม่ให้ลุกลามภายใน5ปี ป่าก็จะฟื้นคืนกลับมาได้อย่างแน่นอน ใบไม้ที่อยู่ในป่าก็สะสมความชุ่มชื้นภายในดิน ใบไม้ร่วงช้า อาหารแห่งธรรมชาติ เห็ดชนิดต่างๆก็เกิดขึ้น ผักหญ้าหวานทั้งหลายก็เป็นพืชผักจากธรรมชาติภายในป่าเขาลำเนาไพร

ในบางครั้งยังมีการเยาะเย้ยด้วยว่าสาสบหกเกิดไฟไหม้ 16ครั้ง มีการพูดต่อกันว่าบ้านผมไฟไหม้ครั้งเดียวลามไปพันไร่ แต่ไฟไหม้ 16ครั้งผมไปดับไฟทุกครั้ง เราต้องช่วยกันดับไฟเป็นการช่วยสังคมมีการประกาศเสียงตามสาย ถ้าใครไม่ไปช่วยกันทำงานมีส่วนร่วม คนในสังคมก็จะเตือนด้วยคำพูดว่า ทำไมพ่อไม่ออกไปช่วยเขาล่ะ เอาแต่กินเหล้า เขาไปทำความดีกัน พ่อไม่ไปหรือ แต่เราก็ไม่ต้องไปประณามคนที่ไม่ออกมาช่วยกันทำดีเพื่อส่วนรวม เพราะวันใดวันหนึ่งเขาก็ต้องออกมาช่วยกัน เราต้องใช้จิตวิทยาโน้มน้าว เอสซีจี หน่วยงานสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.)สถาบันวิจัยภายในชุมชนร่วมกันเผยแพร่องค์ความรู้การสร้างนักวิจัยภายในชุมชน "ทั้งชีวิตกำแต่มีดพร้าไม่นึกว่าจะมาถือไมค์พูด สมัยก่อนชาวบ้านอายที่จะถือไมค์แต่ตอนนี้เริ่มมีคาราโอเกะเพื่อสร้างบรรยากาศให้ครึกครื้นมากยิ่งขึ้น"

หนานชาญ อุทธิยะ ภาคีเครือข่ายที่ร่วมขับเคลื่อนชุมชน กล่าวว่างานนี้จัดขึ้นมาเสมือนหนึ่งการปลูกผลไม้ การปลูกมะม่วงวันนี้วันเดียวจำเป็นต้องลงลึกถึงกระบวนการสร้างการเรียนรู้ เวลามีน้อยใครที่อยากจะลงลึกรู้รสชาติหวานมัน เวลาลงลึกถึงวีธีการปลูกกว่าจะได้ต้นมะม่วงขึ้นมาสักต้นหนึ่งนั้นจำเป็นต้องใส่ปุ๋ยรดน้ำพรวนดิน วันนี้จำเป็นต้องมีการประสานงานร่วมมือกับหน่วยงานสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) เอสซีจีด้วยการทำMOUเป็นเวลา 5-7 ปี ชุมชนสาสบหกผ่านกระบวนการวิจัย 2 โครงการมาแล้ว การผลักดันทรัพยากรความเปลี่ยนแปลงทางสังคมมวลชนเกิดขึ้นมีความสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงทางด้านท้องถิ่น

การเปลี่ยนแปลงวิธีคิด การค้นคว้าหาข้อมูลด้วยตัวเองส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงวิธีคิด การที่คนหนึ่งคนชักชวนคนอีกหลายคนให้มาช่วยกันสร้างฝายชะลอน้ำเป็นการคิดที่จะต้องถอดบทเรียนจากงานวิจัย ความงดงามในมิติของการแบ่งปันไม่ใช่เรื่องทรัพย์สินสิ่งของ ชุมชนสาสบหกเกิดความรู้แบ่งปันประสบการณ์ มีความยิ้มแย้มแจ่มใสเกิดขึ้น ในเมื่อมีแขกเข้ามาพักในราคาคืนละ100บาท แขกบางคนมาช่วยกันลงมือทำฝาย เกิดความรู้ความเปลี่ยนแปลงนำความรู้ให้พออยู่พอกิน เกิดความคิดในการแบ่งปัน ช่วยกันสร้างสรรค์สังคม เกิดความรู้ มีการวิเคราะห์เป็นมิติของความเป็นพี่เป็นน้องเกิดขึ้นต้องมีการอธิบายเป็นลายลักษณ์อักษร การเปลี่ยนแปลงทางสังคมทำให้เกิดการเรียนรู้ เป็นกระบวนการแบ่งปัน แต่ละสถานีปลูกคิดปันสุขผลักดันให้เกิดหมู่บ้านน้องๆมีความเข้มแข็ง ร่วมใจกันสร้างฝายชะลอน้ำทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้อมมิติความเป็นอยู่

บวร วรรณศรี ผู้จัดการพัฒนาชุมชนและอนุรักษ์ธรรมชาติ บริษัทปูนซิเมนต์ (ลำปาง) จำกัด ประธานชมรมดูนกและอนุรักษ์ธรรมชาติ กล่าวว่า เอสซีจีทำงานในชุมชนสร้างสถานีปลูกคิดปันสุขทำให้เกิดอาชีพใหม่ๆเป็นการต่อยอดในการดูแลรักษาทรัพยากร มีการเลี้ยงผึ้งกว่า100โคม ในผืนป่าแห่งนี้ การจักสานกลายเป็นอาชีพเสริมสำหรับผู้สูงอายุได้เป็นอย่างดี พ่อพรหม พ่อดำ พ่อดี พ่อศรี การทำสุ่มไก่ชนเป็นอันดับหนึ่งของแจ้ห่มสร้างรายได้เป็นอย่างดี สุ่มไก่ที่นี่แข็งแรงรับน้ำหนักได้ดีทดสอบได้ด้วยการสาธิตเหยียบได้ มีผู้มารับซื้อในสนนราคา 100-250 บาทต้องสั่งจองล่วงหน้าเพราะทำงานตามออเดอร์ไม่พอจำหน่าย ปัจจุบันเป็นที่นิยมมากเพราะพลาสติกเป็นปัญหาต่อสิ่งแวดล้อมผู้คนเริ่มหันมาใช้ของที่ผลิตขึ้นภายในประเทศ

ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล กรรมการ บริษัทปูนซิเมนต์ไทย จำกัด (มหาชน) เลขาธิการมูลนิธิชัยพัฒนา กล่าวว่า รู้สึกดีใจและปลาบปลื้มใจที่มาอยู่ที่นี่ ไม่ได้เป็นการพูดตามฟอร์มแต่ได้เห็นหน้าเก่าๆอยู่กันอย่างครบถ้วนแสดงว่ายังสู้กันอย่างต่อเนื่องมา ครั้งที่แล้วมาห่างกัน3ปี ตอนนั้นยังมีการพูดถึงการแสวงหาแนวทางการทำงาน แต่มาวันนี้ไม่ได้มีการพูดประเด็นเหล่านี้แสดงความมั่นใจถึงความสำเร็จพอสมควร แต่มีการพูดถึงงานวิจัยได้อย่างน่าทึ่งมากในวันก่อนๆไม่ได้มีการพูดถึงเรื่องงานวิจัย ผมอายุ 76 ปี แล้วผมยังมีความจำแม่นยำแสดงให้เห็นเรื่องพื้นฐานทางด้านวิชาการ

ศูนย์ศึกษาพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เชียงใหม่ เป็นต้นแบบของการพัฒนา วันแรกที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งให้ หม่อมเจ้าภีศเดช รัชนี โครงการหลวง เข้าไปดูว่าที่นี่เป็นอย่างไร? จะทำอะไรได้บ้าง เพราะที่นี่มีแต่ก้อนหิน เมื่อผมเดินทางเข้าไปเห็นบรรยากาศของป่าไม้ถูกทำลายเรียบ มีเพิง มีคนมาต้อนวัวไปอยู่ริมถนนดอยสะเก็ด แต่ไม่มีใครบุกรุก ผมเข้าไปอยู่ได้เพียง 4 นาที ทนไม่ไหว รู้สึกหน้ามืด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งให้เอาหินใส่ถุงไปเป็นคำตอบที่ดี เมื่อได้เข้าเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ถามพระองค์ท่านว่ามีแต่หินอย่างนี้จะทำอย่างไร? เราเองก็ไม่ได้เรียนมาทางด้านนี้ ด้านต้นไม้ต้นไร่แต่อย่างใด พระองค์รับสั่งว่าเดี๋ยวเย็นนี้ให้เอาก้อนหินไปแช่น้ำ พรุ่งนี้ให้ดูอีกครั้งหนึ่งว่าใช่ก้อนหินหรือไม่? ก็พบว่าดินแห้งแข็งจนกลายเป็นก้อนหิน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งว่า 7 ปี ฉันจะทำให้ที่นี่เป็นสีเขียวด้วยการปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูก ตอนนั้นทุกคนสงสัยว่าไม่ปลูกต้นไม้แล้วจะขึ้นมาได้อย่างไร? เริ่มต้นจากการสร้างฝายแม้ว เก็บก้อนหินที่วางขวางๆไว้ ไม้ไผ่ก็เสียบไว้ วิทยุรายงานพระองค์ท่านว่าทำฝายชะลอน้ำไม่สำเร็จเพราะไม่สามารถเก็บกักน้ำได้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งทางวิทยุสวนกลับมาว่า ขอแสดงความยินดี ฝายไม่เก็บน้ำต้องทะลวงให้ทะลุ ฝายชะลอน้ำไม่ใช่ฝายกักเก็บน้ำ เป็นการพยายามให้น้ำไหลช้าลงอยู่ในพื้นที่ให้มากที่สุด

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงสอนให้ความรู้ได้อย่างหลากหลาย พระองค์ทรงใช้หลักรู้รักสามัคคี เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา วิจัยประเมินสิ่งที่มีมีอยู่รอบตัว มีทุนอย่างไรควรทำหมุนเวียนกันไป เป็นเรื่องที่ต้องกลับมาทบทวนใช้ความคิด ศูนย์ศึกษาพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เชียงใหม่ กลายเป็นสถานที่ดูงานของผู้นำต่างประเทศเมื่อมาเยือนเมืองไทย ทั้งนายกรัฐมนตรี ประธานาธิบดีประเทศต่างๆ เมื่อเห็นผลงานแล้วอยากจะนำไปประยุกต์ใช้ในการพัฒนาในประเทศของเขาด้วย ท้าวไกรสร พรหมวิหาร ขณะนี้นอนป่วยอยู่ที่จำปาศักดิ์ ประสงค์จะได้สูตรไปใช้ในการพัฒนา "ผมเรียนจบจากประเทศลาว และยังเรียนที่ประเทศเวียดนาม เป็นคนเดียวในเมืองไทย สามารถเขียนหนังสือถึงเจ้ามหาชีวิตลาวได้โลด นายกรัฐมนตรีทุกสมัยพาหน่วยงานราชการระดับอธิบดีมาดูงาน บางคนน้ำตาไหลด้วยความประทับใจ แต่พอน้ำตาแห้งแล้วก็ไม่เห็นจะทำอะไรทำงานแบบใจครึ่งๆกลางๆ ไม่คิดที่จะไปทำงานล้อตามแบบของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว"

"พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รับสั่งเสมอว่าอย่าสอนชาวบ้าน ให้ชาวบ้านเป็นครู ผมขอน้อมรับ ตลอดระยะเวลา 69 ปี ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงงานแต่ไม่มีนักพัฒนา แม้แต่สภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เวลานี้ผู้ว่าแบงก์ชาติขนาบผมอยู่ทั้งคู่เลยไม่รู้ว่าจะเขม่นที่ผมพูดบ้างหรือเปล่า แบงก์ชาติก็ทำงานตามแบบฝรั่งมังค่าส่วนใหญ่เป็นนักเรียนนอกยึดถือหลักใช้ความร่ำรวยชี้วัด ผมพูดได้เลยว่าร่ำรวยเมื่อไหร่ฉิบหายเมื่อนั้น ปี 2537 เป็นอย่างไรเศรษฐกิจเติบโต 11.2% ตอนนั้นเกือบทุกคนสวมนาฬิกาโรเล็กซ์ รถเบนซ์ล้นตลาด ทั้งหมดกลายเป็นเศรษฐกิจแบบฟองสบู่แตก ซื้อเก็งกำไรคอนโดฯเหมือนกับการเล่นแชร์เปลี่ยนมือกันทุกๆ3วัน พอถึงปี 2539 ฟองสบู่แตก โลกเราใช้เงินเป็นตัวหลอกล่อให้เกิดความทุกข์ สหรัฐฯสำลักต้มยำกุ้ง แฮมเบอร์เกอร์ติดคอจนปัจจุบันนี้ยังไม่ฟื้น ยุโรปเมืองไส้กรอก ผมต้องหาเสียงกับคนกลุ่มหนึ่งที่ชอบใช้จ่ายเงินเกินตัวที่ใช้เงินอนาคต ในยุคหนึ่งเปลี่ยนทุกอย่างให้กลายเป็นเงินทั้งหมด ทำความฉิบหายไปทั้งประเทศ อยู่ดีๆต่อคิวเป็นเสือตัวที่ 5 ทั้งๆที่เป็นควาย อยู่ๆก็เอาหนังเสือมาคลุมตัวเองตั้งตัวเป็นพญาควาย มีชื่อ อหิงสา เสือใบ กล้าประกาศตัวเข้าไปคุมอาหารโลก ทุกวันนี้คนเพิ่มจำนวนมากยิ่งขึ้นหลายเท่าตัว แต่ทรัพยากรลดน้อยลง น้ำขาดแคลน ถึงเวลานี้เราจะต้องเอาโลกกลับคืนมา สงครามอีกทศวรรษข้างหน้านั้นจะกลายเป็นสงครามช่วงชิงแย่งน้ำ ซึ่งนับวันจะแห้งขอด ไฟฟ้าก็ต้องแย่งชิงกันใช้ ประเทศไหนมีพลังงานมากมากชักจะหยิ่ง เดินคอเชิดกันทันที"

ดังนั้น สิ่งที่ฝากข้อคิดปิดท้ายให้เราช่วยกันมองอนาคต เด็กเล็กเป็นเรื่องที่น่าเป็นห่วงสำหรับอนาคตข้างหน้า การเปลี่ยนถ่ายรุ่นเป็นเรื่องใหญ่ การคิดแบบเราภารกิจของเรา เป็นเรื่องที่ผู้ใหญ่ต้องมองการณ์ไกล เราจะทำอย่างไรให้ถ่ายทอดให้เขาได้เรียนรู้ นักเรียนในรุ่นนี้ถูกกล่อมให้คิดแบบฝรั่ง ทำอย่างไรให้เด็กของเราเป็นตัวของตัวเอง เลือกทางเดินของตัวเอง ฝังเสาเข็มจารีตประเพณี ใช้ทุนทรัพยากรให้พร้อม จึงขอฝากการบ้านไว้ให้เป็นข้อคิดด้วย ปีหน้าพบกันใหม่เพื่อจะติดตามว่ามีความก้าวหน้าอย่างไรบ้าง?

ดร.ชัยวัฒน์ วิบูลย์สวัสดิ์ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการคลัง และอดีตผู้ว่าการแบงก์ชาติ กล่าวว่า การรับฟังความคิดเห็นของผู้นำชุมชนรอบปูนลำปางในครั้งนี้เท่ากับว่าเป็นการได้รู้ประสบการณ์จริงที่ถ่ายทอดอย่างจริงใจว่าผ่านอุปสรรคความยากลำบากมาได้อย่างไร ทั้งหมดนี้ล้วนเกิดมาจากกระบวนการเรียนรู้ซึ่งเป็นเรื่องที่มีคุณค่ามาก มีการทดลองเพื่อให้เกิดปัญญาด้วยตัวเอง อาศัยความร่วมมือในชุมชนศึกษาแบบอย่างต่างชุมชน ค่ำคืนนี้จึงเป็นประสบการณ์ที่ดีเกิดความทรงจำที่แม่นยำจากผู้นำชุมชนถ่ายทอดบทเรียนจริงให้ทุกคนได้รับทราบรวมถึงการสร้างบรรยากาศร่มรื่นที่อยู่ท่ามกลางธรรมชาติของต้นไม้ใหญ่ที่กลับคืนมา "ผมอยู่ที่หมู่บ้านปัญญาย่านพัฒนาการเป็นเวลา 30 ปีมาแล้วท่ามกลางบรรยากาศร่มรื่น บ้านผมปลูกต้นจามจุรี หูกระจงต้นใหญ่มากเป็นชั้นๆเหมือนเป็นร่ม บ้านผมมีต้นไม้หลากหลายชนิดยึดพื้นที่สามในสี่บนเนื้อที่ 1 ไร่ ภริยาผมรักและดูแลต้นไม้เป็นอย่างดี ให้คนสวนคอยรดน้ำตกแต่งต้นไม้ ครอบครัวเราได้ประโยชน์จากความร่มรื่นของการมีต้นไม้ภายในอาณาบริเวณบ้าน"

ในช่วงท้ายรายการของค่ำคืนอันแสนสุขในราตรีที่มีดาวประดับใจ ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล กรรมการบริษัทปูนซิเมนต์ไทย จำกัด (มหาชน) เลขาธิการมูลนิธิชัยพัฒนา มีแฟนคลับมากมาย ทั้งผู้นำชุมชน ผู้บริหารปูนลำปาง และคณะสื่อมวลชนขอบันทึกภาพด้วยกล้องถ่ายรูปจากโทรศัพท์มือถือเป็นที่ระลึก แล้วส่งไลน์กันในบัดดลเป็นที่ครื้นเครงกันอย่างสนุกสนาน ก่อนที่คณะสื่อมวลชนแยกย้ายไปพักที่โรงแรมเอื้องคำรีสอร์ท ลำปาง

โปรดอ่านต่อฉบับหน้า